Ölçü cihazları uzunluq, temperatur, çəki, təzyiq, sürətlənmə və digər fiziki kəmiyyətləri ölçmək üçün istifadə olunan cihaz və avadanlıqlardır. Bu cihazlar istehsalatdan elmi tədqiqatlara, mühəndislikdən tibb sahəsinə qədər bir çox istiqamətdə dəqiq məlumat əldə etməyə imkan verir.

Sənayedə ölçü cihazlarının əsas məqsədi məhsulların və avadanlıqların vəziyyətini müəyyənləşdirmək, keyfiyyətə nəzarəti təmin etmək və istehsal proseslərini təkmilləşdirməkdir. Məsələn, emal olunmuş detalın ölçülərinin texniki çertyoja uyğunluğunun yoxlanılması məhsul keyfiyyətinin sabit saxlanmasına və qüsurlu məhsulların azalmasına kömək edir.

Ölçmə nəticələrinin təhlili istehsalatdakı problemləri müəyyənləşdirməyə, resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə və iş proseslərini optimallaşdırmağa şərait yaradır. Buna görə də ölçü cihazları yalnız ölçmə vasitəsi deyil, həm də keyfiyyətin və istehsal səmərəliliyinin artırılmasında mühüm rol oynayan avadanlıqlardır.

Ölçü cihazlarının əsas növləri

Ölçü cihazları ölçülən fiziki kəmiyyətə və istifadə məqsədinə görə müxtəlif növlərə bölünür. Sənayedə ən çox istifadə olunan ölçü cihazları aşağıdakılardır.

1. Ölçü və həndəsi parametrləri yoxlayan cihazlar

Ştangenpərgar, mikrometr, indikator, kalibr blokları və koordinat ölçmə maşınları (CMM) detalların uzunluğunu, qalınlığını, diametrini və həndəsi xüsusiyyətlərini ölçmək üçün istifadə olunur.

Bu cihazlar yüksək dəqiqlik tələb edən istehsalat sahələrində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə metal emalı, maşınqayırma və texniki hissələrin istehsalında detalların müəyyən edilmiş ölçülərə uyğunluğunu yoxlamağa kömək edir.

2. Manometrlər – təzyiq ölçən cihazlar

Manometrlər qazların və mayelərin təzyiqini ölçmək üçün istifadə olunur. Onlar boru xətlərində, nasoslarda, kompressorlarda və müxtəlif sənaye avadanlıqlarında təzyiqə nəzarəti təmin edir.

Analoq manometrlərdə təzyiq çox vaxt Bourdon borusunun deformasiyası vasitəsilə göstəriciyə ötürülür. Rəqəmsal təzyiq ölçən cihazlar isə təzyiqin yaratdığı fiziki dəyişiklikləri elektrik siqnallarına çevirərək nəticəni ekranda göstərir.

Manometrlər təzyiqin normadan kənara çıxmasını vaxtında aşkar etməyə və avadanlıqların təhlükəsiz istismarına kömək edir.

3. Termometrlər və temperatur ölçən cihazlar

Temperatur ölçən cihazlar istehsal proseslərində, istilik sistemlərində və sənaye avadanlıqlarında temperaturun izlənməsi üçün istifadə olunur.

Bu qrupa civəli və bimetal termometrlər, həmçinin termocütlər və müqavimətli temperatur sensorları (RTD) əsasında işləyən elektron cihazlar daxildir. Kontakt tipli cihazlar ölçülən səthlə təmasda işləyir, kontaktsız cihazlar isə infraqırmızı şüalanmanı aşkar edərək temperaturu müəyyənləşdirir.

Bu avadanlıqlar istehsal proseslərinin tələb olunan temperaturda aparılmasına, həddindən artıq qızmanın aşkarlanmasına və avadanlıqların qorunmasına imkan verir.

4. Axınölçənlər – maye və qaz axınını ölçən cihazlar

Axınölçənlər boru xətlərindən keçən maye və qazların axın sürətini və ya müəyyən müddətdə keçən miqdarını ölçmək üçün istifadə olunur.

Əsas növlərə diferensial təzyiqli, həcmölçən, turbinli, elektromaqnit və ultrasəs axınölçənlər daxildir. Cihazın iş prinsipi onun konstruksiyasından və ölçülən mühitin xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Axınölçənlər sənaye müəssisələrində suyun, qazın, buxarın və digər mayelərin sərfinə nəzarət etmək üçün geniş istifadə olunur. Düzgün ölçmə resurs sərfiyyatını izləməyə və proseslərin səmərəliliyini artırmağa kömək edir.

5. Vibrasiya ölçən cihazlar və akselerometrlər

Vibrasiya ölçən cihazlar maşın və konstruksiyalarda yaranan titrəyişlərin səviyyəsini və tezliyini müəyyənləşdirir. Akselerometrlər vibrasiya nəticəsində yaranan sürətlənməni ölçür və alınan siqnallar əsasında digər göstəricilər də hesablana bilər.

Bu cihazlar xüsusilə fırlanan mexanizmlərin, mühərriklərin, nasosların və digər sənaye avadanlıqlarının texniki vəziyyətini izləmək üçün istifadə olunur.

Normadan artıq vibrasiyanın vaxtında aşkarlanması mümkün nasazlıqların qarşısını almağa, texniki xidmət xərclərini azaltmağa və avadanlığın istismar müddətini uzatmağa kömək edir.

6. Səs səviyyəsi ölçən cihazlar

Səs səviyyəsi ölçən cihazlar ətraf mühitdəki səs-küyün səviyyəsini desibellə (dB) ölçür. Onlar səs dalğalarını mikrofon vasitəsilə elektrik siqnalına çevirir və müvafiq emaldan sonra ölçmə nəticəsini göstərir.

Bu cihazlardan fabriklərdə, tikinti sahələrində və istehsalat müəssisələrində səs-küy səviyyəsinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur. Ölçmələrin nəticələri iş şəraitinin yaxşılaşdırılmasına və səs-küyün azaldılması tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir.

7. Hava boşluğu sensorları

Hava boşluğu sensorları iki səth və ya detal arasındakı məsafəni, boşluğu və ya mövqedəki dəyişiklikləri müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan ölçmə cihazlarıdır. Onlar istehsal proseslərində hissələrin düzgün yerləşdirilməsinə və müəyyən texniki parametrlərin nəzarətdə saxlanmasına kömək edə bilər.

Belə sensorların tətbiqi ölçmə tələblərindən və konkret avadanlığın iş prinsipindən asılıdır.

Ölçü cihazları niyə vacibdir?

Ölçü cihazlarının düzgün seçilməsi və müntəzəm yoxlanılması sənaye müəssisələri üçün bir sıra üstünlüklər yaradır:

• Keyfiyyətə nəzarət: məhsulların tələb olunan texniki göstəricilərə uyğunluğunu yoxlamağa kömək edir.

• Təhlükəsizlik: təzyiq, temperatur və vibrasiya kimi göstəricilərin izlənməsi riskləri azaltmağa imkan verir.

• Səmərəlilik: istehsal proseslərindəki itkiləri və problemləri müəyyənləşdirməyə kömək edir.

• Texniki xidmət: avadanlıqlardakı dəyişikliklərin vaxtında aşkarlanması nasazlıqların qarşısını almağa şərait yaradır.

• Resurslara qənaət: su, qaz, enerji və digər resursların sərfiyyatını daha dəqiq izləməyə imkan verir.

Nəticə

Ölçü cihazları müasir sənayenin keyfiyyətə nəzarət, təhlükəsizlik və səmərəli idarəetmə sistemlərinin ayrılmaz hissəsidir. Manometrlər, termometrlər, axınölçənlər, vibrasiya ölçən cihazlar və digər ölçmə avadanlıqları istehsal proseslərinin düzgün idarə olunmasına kömək edir.

Müəssisənin ehtiyaclarına uyğun cihaz seçmək, onun ölçmə diapazonunu və dəqiqliyini nəzərə almaq, həmçinin müntəzəm kalibrləmə və texniki yoxlamalar aparmaq etibarlı nəticələrin əldə olunması üçün vacibdir.