Boltlar müxtəlif konstruksiyaları və avadanlıq hissələrini bir-birinə etibarlı şəkildə birləşdirmək üçün istifadə olunan əsas mexaniki bərkidici elementlərdən biridir. Onlardan tikinti, sənaye, avtomobil, maşınqayırma və müxtəlif montaj işlərində geniş istifadə olunur.

Boltlar adətən xarici yivə malik olur və qayka ilə birlikdə istifadə edilir. Bolt birləşdiriləcək hissələrdəki uyğun dəliklərdən keçirilir və qayka vasitəsilə sıxılır. Nəticədə hissələr arasında möhkəm sıxma qüvvəsi yaranır və konstruksiyanın sabitliyi təmin edilir.

Bu məqalədə boltların əsas hissələri, bolt birləşmələrində istifadə olunan elementlər, vacib terminlər, yiv ölçüləri və metrik ölçülərin necə oxunması haqqında məlumat verəcəyik.

Boltun Əsas Hissələri

Boltun quruluşunu düzgün başa düşmək uyğun bərkidici elementin seçilməsi üçün vacibdir. Əsas hissələrə gövdə, yiv və başlıq daxildir.

Boltun Gövdəsi və Şankı

Boltun şankı başlığın altında yerləşən hamar, yivsiz hissədir. Bu hissənin əsas funksiyalarından biri birləşdirilən elementlərin düzgün hizalanmasına və kəsilmə qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərməsinə kömək etməkdir.

Şankın hamar səthi birləşmə dəliyində daha dəqiq oturuş təmin edir və yükün daha bərabər paylanmasına kömək edə bilər.

Xüsusilə vibrasiya, dinamik yük və təkrarlanan zərbələrin olduğu sistemlərdə boltun konstruksiyası düzgün seçilməlidir. Tam yivli boltlar bəzi tətbiqlərdə birləşmənin sabitliyinə və yivlərin aşınmasına təsir göstərə bilər.

Boltun Yivi

Yiv boltun gövdəsinin xarici səthində yerləşən spiral formalı hissədir. Yiv qayka ilə birləşərək sıxma qüvvəsinin yaranmasını təmin edir.

Boltlar tətbiqdən asılı olaraq tam və ya qismən yivli ola bilər. Yivin ölçüsü və addımı boltun uyğun qayka ilə düzgün birləşməsi üçün mütləq nəzərə alınmalıdır.

Bolt Başlıqları

Bolt başlığı quraşdırma və sökmə zamanı alətin tətbiq etdiyi fırlanma momentini qəbul edir. Bolt başlıqları müxtəlif formalarda hazırlanır və seçim əsasən quraşdırma sahəsindən, istifadə olunan alətdən və konstruksiyanın tələblərindən asılıdır.

Altıüzlü başlıq

Altıüzlü bolt başlıqları ən geniş yayılmış növlərdən biridir. Açar və ya başlıqla asanlıqla sıxılıb boşaldıla bilir.

Tikinti, maşınqayırma, sənaye avadanlıqları və ümumi montaj işlərində geniş istifadə olunur.

Konusvari və ya gizli başlıq

Bu tip başlıq konusvari formaya malikdir və quraşdırıldıqdan sonra səthlə eyni səviyyədə yerləşə bilər. Məhdud sahələrdə və hamar səth tələb olunan tətbiqlərdə istifadə olunur.

Dairəvi başlıq

Dairəvi və hamar formaya malikdir. Daha estetik görünüş yaradır və çıxıntıların azalmasına kömək edir. Lakin bəzi modellərin xarici səthdən alətlə sıxılması daha çətin ola bilər.

Bolt Birləşməsində İstifadə Olunan Əlavə Elementlər

Bolt adətən tək istifadə edilmir. Etibarlı birləşmə yaratmaq üçün qayka, şayba və digər köməkçi elementlərdən istifadə edilir.

Qaykalar

Qayka boltun yivli hissəsi ilə birləşən daxili yivə malik bərkidici elementdir. Bolt və qaykanın birlikdə sıxılması birləşdirilən hissələr arasında sıxma qüvvəsi yaradır.

Vibrasiyanın yüksək olduğu sistemlərdə birləşmənin boşalmasının qarşısını almaq üçün müxtəlif növ kilidləyici qaykalar, kilid şaybaları və digər təhlükəsizlik elementlərindən istifadə edilə bilər.

Şaybalar

Şayba bolt başlığının və ya qaykanın altında yerləşdirilən, ortasında dəlik olan yastı bərkidici elementdir.

Şaybanın əsas funksiyaları:

• Yükü daha geniş səthə yaymaq
• Materialın zədələnməsinin qarşısını almaq
• Səthdə deformasiya riskini azaltmaq
• Birləşmənin sabitliyini artırmaq

Tətbiqdən asılı olaraq düz şaybalardan, kilid şaybalarından və xüsusi sızdırmazlıq şaybalarından istifadə edilə bilər.

Boltlarla Bağlı Əsas Terminlər

Bolt seçərkən texniki göstəriciləri düzgün anlamaq vacibdir.

Şank diametri

Şank diametri boltun hamar, yivsiz hissəsinin diametridir. Bu ölçü boltun uyğunluğunu və müəyyən mexaniki xüsusiyyətlərini qiymətləndirmək üçün əsas göstəricilərdən biridir.

Xarici diametr (Major Diameter)

Xarici diametr yivin qarşı-qarşıya yerləşən ən yüksək nöqtələri arasındakı məsafədir. Bir çox hallarda nominal diametrlə eyni və ya ona çox yaxın olur.

Daxili diametr (Minor Diameter)

Daxili və ya kök diametri yivin ən aşağı nöqtələri arasındakı məsafəni ifadə edir. Bu göstərici boltun mexaniki xüsusiyyətlərinin hesablanmasında mühüm rol oynayır.

Orta diametr (Pitch Diameter)

Orta diametr yivin xarici və daxili diametrləri arasında yerləşən hesablama göstəricisidir. Yivlərin uyğunluğu və düzgün birləşməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Nominal uzunluq

Boltun nominal uzunluğu onun başlıqdan sonuna qədər olan uzunluğunu ifadə edir. Bolt seçərkən uzunluğun birləşdirilən materialların qalınlığına və tələb olunan sıxma məsafəsinə uyğun olması vacibdir.

Yiv addımı

Yiv addımı iki qonşu yivin eyni nöqtələri arasındakı məsafədir və metrik sistemdə millimetrlə ifadə olunur.

Yiv addımı boltun mexaniki xüsusiyyətlərinə, montaj rahatlığına və vibrasiya şəraitində davranışına təsir göstərə bilər.

Metrik Bolt Ölçüləri Necə Oxunur?

Metrik boltların ölçüləri adətən M + nominal diametr + yiv addımı + uzunluq formatında göstərilir.

Məsələn:

M10-1.0 × 20

Bu göstərici belə izah olunur:

• M — metrik ölçü sistemini göstərir.
• 10 — nominal diametrin 10 mm olduğunu bildirir.
• 1.0 — yiv addımının 1,0 mm olduğunu göstərir.
• 20 — boltun uzunluğunun 20 mm olduğunu bildirir.

Yiv addımı ayrıca göstərildikdə bu, incə yivli modelə işarə edə bilər.

Digər nümunə:

M12 × 50

Burada:

• M12 — nominal diametr 12 mm-dir.
• 50 — boltun uzunluğu 50 mm-dir.

Yiv addımı ayrıca göstərilmədikdə məhsulun standart/iri addımlı yivə malik olub-olmadığı müvafiq standart və məhsul spesifikasiyasından yoxlanmalıdır.

İncə və İri Addımlı Yivlər

Bolt seçərkən yivin addımı əsas nəzərə alınmalı xüsusiyyətlərdən biridir.

İncə yiv

İncə yivlər daha kiçik yiv addımına malikdir. Onlar dəqiq tənzimləmə tələb edən və yüksək möhkəmlikli birləşmələrdə istifadə oluna bilər. Bəzi tətbiqlərdə vibrasiyaya qarşı daha yaxşı müqavimət təmin edə bilər.

İri yiv

İri yivlər daha böyük addıma malikdir. Onların quraşdırılması daha rahat ola bilər və yivin zədələnməsi və ya səhv tutulması riski bəzi tətbiqlərdə daha aşağıdır.

İri yivlər yumşaq materiallarda və ümumi təyinatlı bərkidici sistemlərdə geniş istifadə olunur.

Düzgün Bolt Necə Seçilməlidir?

Bolt seçərkən yalnız diametr və uzunluğa deyil, bütün texniki xüsusiyyətlərə diqqət yetirmək lazımdır.

Əsas meyarlar:

• Boltun diametri
• Uzunluğu
• Yiv addımı
• Yiv tipi
• Material
• Möhkəmlik sinfi
• Yükdaşıma tələbi
• Korroziyaya davamlılıq
• İstifadə mühiti
• Qayka və şayba ilə uyğunluq
• Müvafiq standartlara uyğunluq

Düzgün seçilmiş bolt birləşmənin təhlükəsizliyini, davamlılığını və uzunmüddətli istismarını təmin etməyə kömək edir.

Nəticə

Boltlar müxtəlif sənaye, tikinti və montaj sistemlərində əsas bərkidici elementlərdən biridir. Boltun başlığı, gövdəsi, şankı və yivi birləşmənin düzgün işləməsində mühüm rol oynayır. Qayka və şayba kimi əlavə elementlər isə yükün paylanmasına və birləşmənin sabitliyinə kömək edir.

Düzgün bolt seçmək üçün ölçü, yiv addımı, material, möhkəmlik, yük və istifadə mühiti birlikdə qiymətləndirilməlidir. Bu göstəricilərin düzgün müəyyən edilməsi daha etibarlı və uzunömürlü bolt birləşmələrinin yaradılmasına imkan verir.