Sadə texniki qulluq mərkəzi kondisionerin ömrünü xeyli uzada bilər.

Yəqin ki, bu qısaltmanı servis maşınının üzərində görmüsünüz və öz-özünüzə düşünmüsünüz: “HVAC nə deməkdir?” Bu çox vacib səslənir və doğrudan da elədir: HVAC – istilik, ventilyasiya və kondisioner deməkdir. Bunlar daxili mühitin iqlimini və hava keyfiyyətini idarə etmək üçün istifadə olunan sistemlərdir.

Qışda isitmə sistemlərinin bizi isti saxlamasını gözləyirik, yayda isə sərin qalmaq üçün kondisionerə güvənirik.

Amma çoxumuz bu sistemlərin necə işlədiyini bilmirik. İstilik nasosu ilə istilik dəyişdiricisi arasında fərq nədir? Ümumiyyətlə, “air handler” nədir? Evinizdəki isitmə və soyutma sistemlərinin necə işlədiyini başa düşmək, problemlər ciddi hal almadan əvvəl onların qarşısını almağa kömək edəcək.

HVAC sistemi nədir?

İstilik, ventilyasiya və kondisioner sistemi (HVAC) binalarda və nəqliyyat vasitələrində mühit komfortunu tənzimləmək üçün kompleks bir həlldir. Onun əsas məqsədi daxili iqlimə nəzarət etmək, optimal temperaturu, hava axınını və hava keyfiyyətini təmin etməkdir.

İstilik

İstilik komponenti soyuq aylarda binanın daxilində temperaturu artırmaq üçün cavabdehdir. Bu, adətən hava və ya suyu qızdıran soba (furnace) və ya qazan (boiler) vasitəsilə həyata keçirilir. İstilik kanallar (ductlar) və ya radiatorlar vasitəsilə məkan boyunca paylanır.

Ventilyasiya

Ventilyasiya daxili hava keyfiyyətinin qorunması üçün vacibdir. O, daxili havanın xarici hava ilə dəyişdirilməsini təmin edir, rütubəti, qoxuları, tüstünü, istiliyi, tozu, havada olan bakteriyaları və karbon qazını uzaqlaşdırır və oksigenlə təmin edir.

Ventilyasiya mexaniki üsullarla (məsələn, fan və hava kanalları ilə) və ya təbii üsullarla (pəncərələr və havalandırma dəlikləri vasitəsilə) həyata keçirilə bilər.

Kondisioner

Kondisioner, adətən HVAC sisteminin ən çox tanınan hissəsidir və isti dövrlərdə daxili havanı soyudur. O, soyuducu maddə (refrigerant) ilə doldurulmuş spiral borular sistemi vasitəsilə daxili mühitdən istilik və rütubəti çıxararaq çölə ötürür.

Müasir HVAC sistemləri daha səmərəli dizayn olunur və daxili mühiti daha da təkmilləşdirmək üçün hava filtrləri, nəmləndiricilər və quruducular (dehumidifier) ilə təchiz edilə bilər.

İstilik və Soyutma Sistemləri Necə İşləyir?

Evlərdə və binalarda iqlimə nəzarət sistemləri üç əsas hissədən ibarətdir:

Havanı qızdıran və ya soyudan mənbə

Havanı paylayan mexanizm

Sistemi tənzimləyən idarəetmə mexanizmi (məsələn, termostat)

Adətən eyni sistem həm sobadan gələn isti havanı, həm də kondisionerdən gələn sərin havanı paylayır və idarə edir. Məsələn, mərkəzi kondisioneri olan evlərdə sərin hava isitmə üçün istifadə olunan eyni kanallardan keçir və eyni termostatla tənzimlənir.

İstilik və soyutmanın əsas prinsipi istiliyin daha isti sahədən daha soyuq sahəyə ötürülməsidir. Sobalar və qızdırıcılar havaya istilik əlavə edir, kondisionerlər isə istiliyi çıxarır.

Bu sistemlər müxtəlif enerji mənbələri ilə işləyir:

Kondisionerlər adətən elektriklə işləyir.

İstilik sistemləri qaz, mazut və ya elektrikdən istifadə edə bilər.

Elektriklə işləyən istilik nasosu (heat pump) həm isitmə, həm də soyutma funksiyasını yerinə yetirir. Yayda evin içindən istiliyi çıxarır, qışda isə çöldəki havadan istiliyi götürərək evi qızdırır.

Soba işlədikdə, yanacaq yandıraraq istilik yaradır və bu istilik kanallar, borular və ya naqillər vasitəsilə radiatorlara və ya isitmə panellərinə ötürülür.

Köhnə sistemlərdə su qızdırılaraq hava isidilə bilər. Qazan suyu qızdırır və isti su divarlarda, döşəmədə və ya tavanda yerləşən borular vasitəsilə dövr edir.

Kondisioner işə düşdükdə isə elektrik enerjisi ilə qaz halındakı maddə maye hala gətirilir. Bu proses soyutma spiralında havanı soyudur və soyudulmuş hava kanallar vasitəsilə otaqlara ötürülür.

İstilik və Soyutmanın Paylanma Sistemləri

Hava istilik və ya soyutma mənbəyində hazırlandıqdan sonra evin müxtəlif otaqlarına paylanmalıdır. Bu, aşağıdakı sistemlərlə həyata keçirilə bilər:

Məcburi Hava Sistemi (Forced-air)

Bu sistemdə elektriklə işləyən fan (blower) sobanın yaratdığı isti havanı və ya kondisionerin yaratdığı sərin havanı metal kanallar vasitəsilə otaqlara ötürür.

İsti hava otaqlara daxil olduqda, soyuq hava başqa kanallar vasitəsilə sobaya geri qayıdır və yenidən qızdırılır.

Bu sistem tənzimlənə biləndir və evdə hava axınını artırmaq və ya azaltmaq mümkündür. Mərkəzi kondisioner sistemləri də eyni mexanizmdən istifadə edir.

Qravitasiya Sistemi

Bu sistem isti havanın qalxması və soyuq havanın enməsi prinsipinə əsaslanır. Buna görə də, qravitasiya sistemi kondisionerin sərin havasını paylamaq üçün istifadə edilə bilməz.

Bu sistemdə soba adətən döşəmə səviyyəsində yerləşir və isti hava yuxarı qalxaraq otaqlara yayılır.

Radiasiyalı (Radiant) Sistemlər

Bu sistemlər divarları, döşəmələri və ya tavanı qızdıraraq işləyir. Bu səthlər isə öz növbəsində otaqdakı havanı qızdırır.

Ən çox rast gəlinən radiasiyalı sistemlər radiator və konvektorlardır və isti su ilə işləyir.

Müasir sistemlərdə isti su boruları beton döşəmənin altına yerləşdirilir. Beton qızdıqda, o da havanı qızdırır.

Köhnə sistemlərdə boruların tutulması və ya qazanın nasazlığı kimi problemlər yarana bilər. Müasir sistemlər isə nasoslardan istifadə edir və bu problemləri minimuma endirmək üçün dizayn olunub.

İstilik və Soyutma Sistemlərinə Nəzarət

Termostat evdə temperaturu tənzimləyən əsas idarəetmə cihazıdır. O, yerləşdiyi məkandakı temperatur dəyişikliklərinə reaksiya verir və sistemi avtomatik olaraq işə salır və ya söndürür.

Köhnə termostatlarda bimetal element temperatur dəyişdikcə əyilir və elektrik kontaktlarını açıb-bağlayır.

Müasir termostatlar isə daha dəqiq və həssas işləyən elektron sistemlərdən istifadə edir. Lakin belə sistemlərdə nasazlıq yarandıqda, adətən təmir deyil, tam dəyişdirmə tələb olunur.